In elke bedreiging schuilt een kans. Megatrends zullen (ook) voor Gent en Oost-Vlaanderen een bedreiging vormen, of tenminste een impact hebben, en tegelijk kansen inhouden. Daarom houden wij rekening met deze trends bij het formuleren van onze toekomstvisie en -model. De vierde van de reeks van vijf megatrends en megatransities: klimaatverandering en grondstoffenschaarste.
Setting the scene
Sinds het begin van de 21ste eeuw blijft de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen stijgen. Enkel in 2009 (financiële crisis) en 2020 (covidpandemie) werd geen toename geregistreerd.
De moeilijk beheersbare uitstoot leidt tot klimaatverandering met ingrijpende, complexe en vaak onvoorspelbare gevolgen. Denk aan impact op biodiversiteit en ecosystemen, maar ook aan extremere weersomstandigheden zoals overstromingen, hittegolven en bosbranden. Zowel natuurlijke als door de mens gebouwde systemen komen steeds meer onder druk te staan.
Deze evolutie heeft ook duidelijke economische implicaties. De transitie naar een klimaatneutrale economie is noodzakelijk en vraagt grote aanpassingen van burgers, bedrijven en overheden.
In 2023 bestond 73,7% van de wereldwijde broeikasgasuitstoot uit fossiele CO₂-emissies. China, de Verenigde Staten en India zijn samen verantwoordelijk voor ongeveer de helft van de totale uitstoot. Terwijl Europa zijn uitstoot sinds 1990 met een derde verminderde, bleef die in de VS stabiel. In India en China is de uitstoot respectievelijk verdrievoudigd en verviervoudigd.
Overheden staan voor een complexe evenwichtsoefening tussen mitigatie (het beperken van klimaatverandering) en adaptatie (het aanpassen aan de gevolgen ervan). Tegelijk zorgen bevolkingsgroei, economische groei en klimaatverandering voor toenemende druk op essentiële hulpbronnen zoals water, voedsel, landbouwgrond en energie.
Een toekomstgericht beleid zet in op:
- duurzame voedselproductie
- circulaire economie
- herstel van ecosystemen
- een versnelde omschakeling naar hernieuwbare energie
Europa neemt al jaren een voortrekkersrol op in deze transitie. Tegelijk stelt strenge regelgeving ondernemingen voor grote uitdagingen en zet die de internationale competitiviteit onder druk.
Ook in Oost-Vlaanderen is een doordachte aanpak nodig: ambitieus, maar haalbaar. Een pragmatische en stapsgewijze transitie vraagt een evenwicht tussen duurzaamheid en betaalbaarheid.
Verwachte impact op Oost-Vlaanderen
Bedreigingen
- Impact op productiecapaciteit en productiviteit
- Volatiele grondstofprijzen
- Onzeker investeringsklimaat dat investeringsbereidheid kan afremmen
- Toenemende druk op waardeketens
- Noodgedwongen innovatie en verduurzaming van businessmodellen
- Toenemende conflicten rond ruimtegebruik (natuur versus economie)
- Impact van extreme weersomstandigheden op landbouwproductie en watervoorraden
Kansen
- Groter belang van lokale productie (o.a. flagship industrie)
- Versnelling van de circulaire economie, met Oost-Vlaanderen als koploper in recyclage en hergebruik
- Investeringen in groene waterstof en hernieuwbare energieprojecten
- Slim beheer van hulpbronnen zoals water, ondersteund door sterke regionale spelers
- Sterke positie in energieopslag (bv. batterijen)
- Rol als logistiek knooppunt en recyclagehub (o.a. via North Sea Port)
- Innovatieve, klimaatbestendige landbouw dankzij een sterke biotechcluster (bv. gewasbescherming)
Bron: IDEA Consult
Waar staat Oost-Vlaanderen vandaag?
Emissies
- In Vlaanderen is 47% van de broeikasgasuitstoot (2023) afkomstig van industrie en energieproductie
- Sinds 2005 daalt de uitstoot vooral in de sectoren energie, industrie en huishoudens
- Tussen 2011 en 2022 realiseerde Oost-Vlaanderen de grootste absolute daling van CO₂-uitstoot in Vlaanderen (Limburg kende de grootste procentuele daling) (zie tab. 5)
- In de landbouw blijft de uitstootreductie beperkt, terwijl industrie en diensten sterk vooruitgang boeken (zie tab. 6)
Energie
- Sinds 2012 daalde het energieverbruik in de Vlaamse provincies met ongeveer 10%
- Oost-Vlaanderen is, na Antwerpen, de tweede meest energie-intensieve provincie (in lijn met bevolking en economisch gewicht) (zie tab. 7)
- Het aandeel in lokale elektriciteitsproductie steeg sterk: van minder dan 8% in 2011 naar bijna 35% in 2022
- Oost-Vlaanderen heeft vandaag de hoogste absolute productie van hernieuwbare elektriciteit in Vlaanderen (zie tab. 8)
De reductie van CO2-emissies en het vervangen van fossiele grondstoffen door hernieuwbare productiefactoren is nog een grote werf, ook in de industrie. Smart Delta Resources, een veelbelovend initiatief in North Sea Port, biedt een kader om hierin voorloper te zijn. Het koppelt toegepast academisch en industrieel onderzoek aan concrete, geclusterde industriële actie met een meetbare impact inzake grondstoffentransitie.
Bedrijven zoeken elkaar ook spontaan op om slim samen te werken. Zo wordt bijvoorbeeld restwarmte van chemische bedrijven hergebruikt door nabijgelegen voedingsproducenten of zelfs door gezinnen (in stedelijke omgevingen), of worden CO2-stromen afgevangen en ingezet als grondstof in andere industriële processen. Maar er liggen ook veel kansen in waterhergebruik: afvalwater van bijvoorbeeld een papierfabriek wordt gezuiverd en ook gebruikt door een naburig productiebedrijf, waardoor beide minder vers water verbruiken. Of meerdere bedrijven
in een cluster maken gebruik van één gezamenlijk waterstofnetwerk, waardoor investeringskosten dalen en de overstap naar groene energie versnelt. De toepassing van zulke innovatieve technologieën en clusters biedt de mogelijkheid een nieuwe Europese topcluster uit te bouwen op vlak van cleantech voor de maakindustrie, met perspectief op internationalisering (export, investeringen).
De transitie naar een circulaire economie staat nog in zijn kinderschoenen. Er is een brede inspanning nodig om de materiaalen grondstofefficiëntie te vergroten en afval- en reststromen te reduceren en/ of te hervaloriseren. Oost-Vlaanderen heeft reeds een mooie startpositie op vlak van ontwikkeling en toepassing van biomaterialen. Ook de sociaal-circulaire hubs in kleinere kernen zijn mooie initiatieven.
%20(1).jpg)
.jpg)
